Wędrując po Rawiczu (63)

niedziela, 25 październik 2009

Dodane przez: Anonim

Opis Sarnowy z 1923 roku sporządzony przez Leona Boberskiego

... po raz kolejny odwiedzamy Sarnowę - dawniej wielkopolskie miasteczko, od 1973 roku dzielnicę Rawicza. Oto, co w roku 1923 napisał o Sarnowie Leon Boberski (zachowana oryginalna pisownia dodaje uroku opisowi, którego obszerne fragmenty poniżej przedstawiam):

„Nazwę tego miasteczka wywodzą od wyrazu sarna, co wskazuje na to, że osada ta znajdowała się w pobliżu lasów, w których się odbywały wielkie łowy na sarny, jelenie i na innego grubego zwierza. To też w herbie miasta widnieje sarna na wiewającej wstążce.

Sarnowa leży w pobliżu rzeczki Dąbroczny, która w dalszym biegu przy granicy śląskiej łączy się z Orlą, wypływającą w okolicy Koźmina.

W XIII wieku należała Sarnowa do klasztoru w Trzebnicy (na Śląsku). Za wstawiennictwem konwentu tamtejszego klasztoru, a szczególniej na prośby ksieni Gertrudy i siostrzenicy księcia wielkopolskiego Przemysława I., Agnieszki, uwolnił ten Książę 1243 r. mieszkańców miasta od ciężarów i udzielił im wolności do swobodnego podróżowania w jego dzielnicy.

W tym też czasie rozwinęła się ta osada na miasteczko, bo jako takie występuje już w dokumencie z roku 1262, w którym książę wielkopolski Bolesław, na prośby matki swej Kunegundy, zwalnia mieszczan Sarnowy i mieszkańców przyległych wsi na 10 lat od zwykłych ciężarów.

W jaki sposób i kiedy Sarnowa oddzieloną została od klasztoru trzebnickiego, dzieje nic nie wspominają.

Do rozwoju miasta przyczyniła się szczególniej ta okoliczność, że droga z Polski do Wrocławia prowadziła przez Sarnowę.

Na początku XV wieku był właścicielem Sarnowy Dunin, który pod dniem 11 listopada 1407 r. nadał temu miasteczku prawa magdeburskie. Jerzy i Małgorzata Duninowie założyli w roku 1421 w Sarnowie drewniany kościół parafjalny pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła i św. Doroty męczenniczki, konsekrowany 1488 r.

Sto lat później był dziedzicem Sarnowy Grzegórz Obornicki Skóra de Gay, który u Zygmunta I wyjednał przywilej w 1516 r. datowany w Brześciu Litewskim, potwierdzający prawo magdeburskie i ustanowienie targów tygodniowych i dwóch jarmarków; trzeci jarmark uzyskał od tegoż króla w roku 1539 późniejszy dziedzic Mieszkowski.

W XVII wieku przeszła Sarnowa do rąk Zakrzewskich Wyssogotów (Wyszogórskich), z których Janina z Szółdrskich Zakrzewska, ówczesna dożywotnia pani Sarnowy, w miejsce walącego się drewnianego kościoła wzniosła 1718 r. nowy z cegły palonej.

Nader bliskie położenie Sarnowy przy granicy śląskiej, zwabiło do tego miasteczka w czasie kłótni religijnych w Niemczech wielu fabrykantów ze Śląska, gdzie znaleźli spokój, opiekę i dobrobyt.

W drugiej połowie XVIII wieku należała Sarnowa do Szczanieckich. Jeden z tego rodu pozwolił  dokumentem z dnia 12 stycznia 1780 r. wybudować protestantom zbór oraz i pomieszkanie dla pastora. Do tego bowiem czasu uczęszczali protestanci na swe nabożeństwa do Rawicza, chrzty zaś i śluby udzielał miejscowy katolicki proboszcz. Pogrzeby ich musiały się odbywać bez śpiewu na ich cmentarz.

W roku 1741 dnia 11 kwietnia odbywał się w Sarnowie jakiś luterski pogrzeb, przy którym protestancki nauczyciel Berndt z żałobnikami - wbrew istniejącego zakazu - śpiewał luterskie chorały. Sprzeciwił się temu w energiczny sposób miejscowy proboszcz X. Stefan Lisiecki, którego wskutek tego lutrzy zelżyli i czynnie znieważyli. We wytoczonej o to sprawie, po indagacjach i wysłuchaniu świadków, zapadł wyrok w sądzie świeckim, mocą którego jedni z nich na karę pieniężną, drudzy na więzienie skazani, inni na koniec zobowiązani zostali do wystawienia w koło cmentarza przy kościele, w przeciągu dwóch lat, muru z cegły palonej i do utrzymania tegoż zawsze w dobrym stanie. Na pamiątkę tego zajścia, wmurowany został nad furtką wiodącą do probostwa, a pomieszczoną w tymże dotychczas stojącym murze, kamień marmurowy z łacińskim napisem, wskazującym na powyższy karygodny czyn tamtejszych lutrów.

Na końcu XVIII wieku należała Sarnowa do hrabiny Rogalińskiej, a w XIX w. dzierżyli ją Gajewscy.

W kościele sarnowskim istnieją dwa bractwa, i to: Różańca św. zaprowadzone 1741 r., któremu Andrzej Zakrzewski, dziedzic Sarnowy wystawił wspaniałą kaplicę, i bractwo Szkaplerza św. zaprowadzone 1636 r.

Znajduje się w tym kościele pomnik Józefa Szczanieckiego z następującym napisem: „Tu leży JW. Józef Szczaniecki, podkonjuszy Wielkokoronny, Kawaler Orderu św. Stanisława. Narodzony 1710 r. dnia 9 lipca. Umarł 1787 r. dnia 24 lutego". Nagrobek nędznego dłuta z piaskowca, wmurowanym jest w ścianę, a za nim są pochowane jego zwłoki. Wyobraża starca z dzieciątkiem Jezus na ręku.

Kościół sarnowski swą wzorową czystością, swemi artystycznemi ozdobami, nęci ku sobie ludzi wiary, którzy tu w skupieniu ducha znajdują dla siebie prawdziwe Betel - Dom Boży - gdzie Aniołowie z nieba zstępują i ich modły i prośby zanoszą do tronu Najwyższego.

Na cmentarzu przy tym kościele znajduje się pomnik ks. Pawła Kollacza z napisem: „Tu spoczywa ks. Paweł Kollacz eks - jezuita, promotor Różańca św., narodził się 1726 die 4 Novembris (listopada), umarł r. 1788 die 22 Januarii (stycznia). Prosi o modlitwę do Boga".

Domek, w którym X. Kollacz zamieszkiwał, do dziś przy tymże cmentarzu istnieje.

Gdy Sarnowa przeszła pod panowanie pruskie, wtedy składała się ona z 1 katolickiego kościoła, 1 protestanckiego zboru, 1 ratusza, 21 wiatraków, 191 domów, w których mieszkało 1285 ludności, pomiędzy tymi 88 Żydów i pewna liczba Polaków. Procederem trudniło się 108 handlarzy bydła, 1 handlarz żelaza, 1 kupiec, 75 płócienników (wyrabiających za mniej więcej 4000 talarów płótna), 21 młynarzy, 20 szewców, 17 rzeźników, 16 postrzygaczy wełny, 11 sukienników, 3 stolarzy, po 2 piekarzy, piwowarów, kowali, czapników (Żydów), powroźników, kołodzieji, garbarzy, rymarzy, ślusarzy, sitarzy, garncarzy, kominiarzy, 8 golarzy (pomiędzy nimi 1 Żyd), 16 furmanów, 3 muzyków, 2 aptekarzy.

Dnia 28 marca 1835 r. otrzymała Sarnowa ordynację miejską.

W roku 1816 mieszkało w tym mieście 1340 lud., 1837 r.: 1550 - 1843 r.: 1590 - 1858 r.: 1676 - 1861 r.: 1714, a 1885 r.: 1992 m. (w tem 958 katolików, 896 protestantów i 19 Żydów), a w 1898 r.: 1627 m. (996 kat. i 696 prot.).

Miasto Sarnowa ma 485 ha obszaru i 197 domów ...

Po przyłączeniu Sarnowy 1920 r. dnia 17 stycznia do Polski, miasto się prawie całkowicie spolszczyło".

Kiedy powstawał ten opis, był rok 1923. Minęło tak niewiele czasu od dnia odzyskania niepodległości. Polacy, mieszkańcy ziemi rawickiej, radowali się z powrotu ich regionu do Polski. Dawali temu niejednokrotnie wyraz w swoich wystąpieniach. Powyższy tekst również jest tego przykładem.

Janusz M. Hamielec